Artikel uit Stuurboord van 14-08-1985:

Het verlaten eiland

Onder deze titel schreef Dr. P.J. Bouman indertijd (1975) een boekje over de ontruiming van Schokland. Bouman is niet de eerste de beste. Hij schreef o.a. "Revolutie der eenzamen" dat tientallen herdrukken beleefde en in talrijke talen is vertaald, "Vijfstromenland" en "Een handvol mensen". Boeken met wereld-historische perspektieven.
In de jaren die voorbij gingen aan de ontruiming van Schokland (1859), werd door mensen een vergeefse strijd geleverd tegen de natuur. In "Het verlaten eiland", de laatste publikatie van Bouman, beschrijft deze, alsof hij er zelf bij was, de laatste fase van deze strijd, die aan menselijke kant alleen maar verliezers opleverde. Een Hollands drama.

Visser van het eiland Schokland.

De schrijver
Pieter Jan Bouman werd geboren in 1902 te Batavia in het toenmalig Nederlands Indië. Hij studeerde in Rotterdam en Londen en was van 1946 tot 1967 hoogleraar te Groningen. Zijn talrijke publicaties bestrijken het gebied van de economische en sociale geschiedenis en de cultuurgeschiedenis. In 1975, twee jaar voor zijn dood, verscheen "Het verlaten eiland", een boekje over de ontruiming van de dorpen Ens en Emmeloord, volgens insiders het mooiste wat hij ooit geschreven heeft.
"Kroniek van een verloren strijd tegen de natuur" noemt Bouman het zelf, kleine geschiedenis als spiegeling van groter gebeuren. Veel langer dan verantwoord was en tegen beter weten in bleven de Schokkers hun drassige eiland trouw. De regering moest uiteindelijk wel ingrijpen in een situatie die onhoudbaar was geworden. Op de eerste maart van het jaar 1859 kreeg de bevolking aanzegging, middels een evacuatiebevel, het eiland te verlaten. Een foto-copie van dit bevel hangt in het museum op Schokland. Het is deze foto die al direct de aandacht van de schrijver trof en hem deed besluiten een nader onderzoek in te stellen naar de omstandigheden waaronder de ontruiming plaats vond.

1825
Natuurlijk, de ontruiming kwam niet zo maar uit de lucht vallen. Daar waren de stormrampen uit de vorige eeuw, die van 1775 en 1776, en, dichterbij, die van 1824. Iedereen op het eiland was zich er van bewust dat zelfs de woonterpen bij springvloed, gepaard gaande met storm, niet veilig waren. Het bijgeloof van de eilanders, waartegen vooral pastoor Bartholomeus Doorenweerd had gefulmineerd, speelde een groeiende onheilsstemming in de kaart. Op Emmeloord, speciaal daar, bij de vissers, wedijverden waarzeggers in het voorspellen van duistere zaken. Had niet een visser voor de mond van de IJssel een steur gevangen? Teken van rampspoed! In de schemerige taveernen werden herinneringen en bij overlevering gehoorde verhalen dienaangaande verteld.
Op 1 februari hoge vloed. Het eiland stond al gedeeltelijk blank. Een dag later brak de storm los, die op de derde nog in. hevigheid toenam. Op Urk doofde het vuur van de lichtbaak door opspattend schuim. Maar daar stonden de huizen veilig in de luwte van de keileemheuvel. Op Schokland water alom. Kolkend en sissend spoot het tegen de gammele huizen op. In het kerkje op de hoogste punt van de Middelbuurt stond een meter water, drie meter boven het normale peil. Een spoor van verwoesting had de storm over het eiland getrokken. Het ergst getroffen het lager gelegen Emmeloord. Uit de kerk daar dreef het altaar naar buiten. Dertien doden waren hier te betreuren....

Armoede
Niet alleen het water was Schoklands vijand. De geschiedenis van het eiland vormt tevens een kroniek van de armoede. In Ens, het bestuurlijke centrum, woonden de weinige notabelen: de opzichter van Waterstaat, de arts en de burgemeester. Dijkwerkers hadden doorgaans geregelder inkomsten dan vissers. De laatsten hadden het wel erg zwaar te verduren. Slechte jaren in de visserij vermeerderden de schulden. Het onderhoud aan de schepen liet te wensen over. Schuldeisers genoeg, die het toch al niet florissante bestaan tot een kwelling maakten. Toch bleven de Schokkers trouw aan hun geboortegrond. Weinigen waren er die elders een menswaardiger bestaan probeerden op te bouwen. Passiviteit en lijdzaamheid vooral in het Katholieke Emmeloord.
"Men komt in de verleiding" zegt Bouman zeer voorzichtig, "er godsdienstsocialogische oorzaken voor te zoeken. Een zwaarder accent op de zegeningen van ingespannen arbeid bij de orthodox-protestantse Urkers." En verder: "Op Urk geen kroegen, op Schokland vele." Op Urk, waar men de Schokkers niet hoog achtte, zei men: "Ieder huis is er een kroeg."
Veel Schokkers leefden van de bedeling. En luxe kenden zij: pannekoeken op zaterdagavond. Het dagmenu was uiterst sober: roggebrood, besmeerd met gestremde melk ("ottekaas") en, natuurlijk, vis.

Namen
In Eindhoven, ver van het verlaten eiland, houdt Albert Klappe, telg uit een oud Schokker geslacht, zich sinds jaar en dag intensief bezig met genealogisch onderzoek naar de bevolking van Schokand. Hij bestudeerde de doop-, trouw- en begrafenisgegevens uit de registers van de Katholieke en Protestantse kerk en de burgerlijke stand over een periode van ruim 170 jaar. Hij beschikte nu over uitgebreide gegevens van zo'n 1000 gezinnen met ca. 5000 namen van Schokkers en hun nakomelingen. Hij kwam tot de ontdekking dat diverse Schokker families dezelfde stamhouders hebben: Bakker, Brasker, Brasser, de Boer, de Graaf, Buter Mostert, Zoet, enz.
Voor Urk zijn wellicht van belang de namen Bakker, Brouwer, Buter, van Eerde, Gillot (de fam. van Slooten!), de Groot, Ham, Kale (Jacob Kale was herbergier op Emmeloord), Ruiten, Visscher.
Kwakmannen komen voor in Vollenhove en Volendam, Dienders en Koridons in Kampen, waar tot 1940 in Brunnepe nog een Schokkerbuurt herinnerde aan de migratie van Schokker vissers die in Kampen nieuw emplooi vonden.

Schokkerdag
Op zaterdag 14 september a.s. organiseert de Stichting "Urker Uitgaven" een reünie van oud-Schokkers in "De Ark". Nog voor er iets over werd geschreven was de belangstelling al groot. Dat het een bijzondere dag gaat worden is nu al duidelijk. Nooit eerder, voorzover wij weten, is er zo iets georganiseerd.
Het programma ziet er ongeveer als volgt uit:
* Ontvangst in "de Ark" met koffie en Schokker moppen.
* Enige korte lezingen.
* Presentatie van Prof. Bouman's boekje "Het verlaten eiland".
* Schokker maaltijd.
* Bezoek aan Schokland.
De kosten van deelname aan deze reünie, die ook voor belangstellenden toegankelijk is, bedragen fl 15.-. Kosten van vervoer zijn uiteraard voor eigen rekening. Deelname uitsluitend na opgave i.v.m. reservering en plaatsbespreking. U kunt gebruik maken van onderstaande strook. Opzenden aan: Mevr. A. Scheffer-Hakvoort, Wijk 7, no. 2, 8321 VK, Urk

Ondergetekende: ..............................
adres:................................................
meldt zich aan voor deelname aan de Schokkerdag op 14 september 1985.
Aantal deelnemers:.............................
De kosten (fl 15. per persoon) zijn overgemaakt op bankrek. 436429853 van de Stichting Urker Uitgaven postgiro 5374437.
S.v.p. vermelden: Schokkerdag".

Komplete lijst met familienamen van alle gezinnen die tussen 1688 en 1859 op het voormalige zuiderzee-eiland Schokland woonden. Niet opgenomen zijn de familienamen van de kinderloze gezinnen en van de tijdelijk aanwezige schippersfamilies, alsmede van alleenstaande personen zoals: pastoors, soldaten, marskramers, losse arbeiders, zwervers enz.

Baentjes, Bakker, Brasker, Brasser, Bape, Been, Bien, Blankvries, De Boer, Boese, Botter, Broodbakker, Bruins, Buter, Buys, Coenders, Corjanus, De La Couture, Diender, Duim, Van Eerde, Eleveld, Geerling, Gertsen, Gertner, Gillot, Goosen, Gottijn, De Graaf, De Groot, Grootjen, Ter Haar, Ham, Heinen, Heynenberg, Hofman, Holsappel, Van Hoorn, Hunderink, De Jong, Jongsma, Kale, Kamper, Karel, Klappe, Van Kleef, Kley, Klein, Kleussien, Koek, Kok, Konter, Koot, Koridon, Kwakman, Legebeke, Leyting, Van Lier, Mastenbroek, Meijer, V.d. Molen, Mommendé, Mossel, Mostert, Van Nes, Net, Nijkerk, Oldenhof, Ouderling, Riet, Rigter, Ringeling, Roos, Ruiten, Scholten, Schokker, Schoon, Schout, Schunt, Seijdel, Slot, Smit, Sonderman ,Steenbeek, Streithorst, Stroeve, Struijk, Sul, Taats, Tikkel, Toeter, Tromp, Veen, Van de Vegte, Visscher, Van Vlaanderen, De Vries, De Waal, Walter, Van de Werf, Wichers, Van Willigen, De Wit, Zalm, Zoet, Zuurhuizen.