Artikel uit Het Urkerland van 30-05-2000:
Van een antiek kerkboek en oude Schokker namen
Het kerkboek dat gevonden werd op de zolder van een huis in het Oude Dorp.
Enkele weken geleden meldde deze krant een bijzondere vondst. Op de zolder van het huis Wijk 6 nr. 50, laatstelijk bewoond door Griet Otter-van den Berg, was een oud kerkboek gevonden met het jaartal 1786. Auke Weerstand kreeg het boek van de familie, maar schonk het op zijn beurt aan de kerkvoogdij van de Hervormde gemeente. "Want", zo redeneerde hij, "zo'n boek hoort thuis in het Kerkje aan de Zee." Maar hoe bijzonder is het boek dan wel?
Over een antiek kerkboek en oude Schokker families
Laten we beginnen met een beschrijving van het boek. Op de voorkant staat
in vergulde letters te lezen: "Predikstoel te Urk", en op de achterkant: "Kobes
Pietersz en Cornelis Geertsz, Kerkmeesteren, 1786".
Op 17 december van dat jaar werd de nieuwe kerk, die we nu kennen als het Kerkje
aan de Zee, in gebruik genomen. De beide kerkmeesters zullen bij deze gelegenheid
het Kerkboek aan de predikant en gemeente hebben aangeboden. Predikant, de enige
geestelijke op het eiland toen, was ds. Johannes Henricus Schmidt. Hij diende
de kerk van Urk van 1780 tot 1808. Volgens C. de Vries stond hij, met schoolmeester
Theunis With, heel dicht bij het gedachtengoed van de Patriottische partij,
al doet hij dat vragenderwijs. U kunt dit nalezen op pagina 278 van "Geschiedenis
van het eiland Urk".
Het kanselboek omvat, wij citeren de titelpagina: "Cathechismus ofte Onderwijsinge
in de Christelijke Leere die in de Kercken en de Scholen der Nederlandsche Gereformeerde
Kercken geleert werdt, mitsgaders de Belijdenisse des Geloofs, en de naerder
Verklaringe van Eenige Hooftstukken des selven, overgesien ende gestelt in de
Synode Nationael der Nederlandsche Gereformeerde Kercken gehouden tot Dordrecht,
in de Jaren 1618 en 1619, als ook De Liturgie der selver Kercken / ofte de Formulieren
van de bedieninge der Heilige Sacramenten / Bevestinge der Kerckendienaren /
Oeffeninge der Kerckelijcke tucht / Siecken-troost / en de Christelicke Gebeden."
Het boek is gedrukt bij de Erve Hendrik van der Putte "op 't water in de Lootsman",
nu de omgeving Waterlooplein in Amsterdam.
Schokkers
Wat het boek, vrij algemeen in gebruik, zo interessant maakt zijn de met potlood
gemaakte aantekeningen en doorhalingen. Op pagina 37 vinden we vermeld: "Peter
Buter / Geesje van Eerde". Een bruidspaar? Wij riepen de hulp in van de heer
Bruno Klappe te Eindhoven, kenner van de Schokker geslachten. Per kerende post
kregen wij antwoord: inderdaad, een Schokker echtpaar. Zowel Peter Buter, geboren
in 1832, als Geesje van Eerde, geboren in 1835, waren afkomstig van Ens op het
eiland Schokland. Peter kwam in het jaar van de ontruiming van zijn eiland,
1859, naar Urk, evenals Geesje. Op 6 september 1862 trouwden zij. Hun huwelijk
werd waarschijnlijk ingezegend door ds. H.B. Noorda, die in februari van dat
jaar naar Urk gekomen was. Uit het huwelijk werden vijf dochters geboren: Jannetje,
Trijntje, Dirkje en twee keer een Marretje (de eerste Marretje werd slechts
een maand oud).
Marretje Buter trouwde in 1890 met Paulus de Boer, wiens moeder, Jacoba Aleida
Gillot, eveneens van Schokland afkomstig was. Paulus verdronk op 22 oktober
1903, toen de UK186 met man en muis verging. Hij werd nooit teruggevonden. Marretje
hertrouwde in 1909 met Toon Bakker (bijgenaamd Toon van Evert Duum, de onverschrokken
redder van de "Urania" bij Norderney). Voor dit huwelijk was toestemming van
de rechtbank nodig omdat Marretjes eerste man officieel als vermist was opgegeven.
Helaas, ook haar tweede man kwam op zee om het leven. Op 12 augustus 1918 werd
het schip waarop hij schipper was door een Duitse onderzeeboot getorpedeerd
of gemitrailleerd. Zijn stoffelijk overschot werd in Den Helder aan land gebracht
en op Urk begraven. Wat een drama's kunnen zich in één mensenleven afspelen!
Marretje Buter overleed op 19 september 1933. Zij werd begraven op het kerkhof
naast het Kerkje aan de Zee in graf nr. 488.
Het Kerkje aan de Zee in de oorspronkelijke vorm. In 1896 kreeg de toren een slanke spits, in 1954 gevolgd door de huidige.
Houten noodkerk
We gaan terug naar het jaar 1786, het jaar waarin de nieuwe kerk werd opgeleverd.
Van de ingebruikneming maakte de koster / schoolmeester een verslag dat we vinden
op pag. 288 van het boek van C. de Vries. Ds. Schmidt sprak naar aanleiding
van "de zeer gepaste woorden Haggaï 2 vers 10". Dat de gemeenteleden blij waren
met de nieuwe kerk behoeft nauwelijks betoog. In 1781 was de oude kerk zo bouwvallig
geworden dat men voor instorting vreesde. Dat was al eerder gebeurd, in 1714.
Blijkbaar was de nieuw gebouwde kerk, op de huidige plaats gebouwd, niet al
te stevig van constructie. Er kwam in 1781 een houten loods, die tijdelijk voor
kerk en school zou dienen. De kosten werden gedragen door de stad Amsterdam,
die het eiland Urk in eigendom had van 1660 tot 1792. Wat heeft Urk toch veel
aan Amsterdam te danken!
Waar die loods zich bevond? Welnu, dat was in het verlengde van de bakkerij
van Jurie Brouwer in het straatje tussen het plein voor de Bethelkerk en de
woning van Sijtje Woord-Westerneng ("De Magneet" heette haar winkel). Op de
plaats van de vroegere bakkerij was vroeger het woonhuis van burgemeester Kagei,
later Pieter Hoekstra. Het achterste gedeelte van die woning is enige jaren,
schrijft De Vries, als raadhuis in gebruik geweest. Het gebouw rechts op de
foto met gepotdekseld hout diende tot 1786 als school en noodkerk.
Het buurtje waar de noodkerk stond (rechts).
Vissersmonument
Terug naar het Kerkboek met de daarin opgetekende Schokker namen. Onze plaatsgenoot
Auke Weerstand publiceerde in 1996 en 1999 een tweetal artikelen in Het Schokker
Erf, het orgaan van de Schokkervereniging. Hij had Schokker namen gesignaleerd
op de naamplaten bij het vissersmonument. We laten ze hier volgen:
Teunis de Groot, 35 jaar, 1877;
Willem Ruiten Jzn., 26 jaar, 1889;
Jacob Ruiten Wzn., 10 jaar, 1889;
Jan Gerssen, 39 jaar, 1922;
Evert Gerssen, 37 jaar, 1922;
Jan Buter, 25 jaar, 1968.
Nu is dat niet verwonderlijk. Na de ontruiming van het eiland Schokland in 1859
vestigden de Schokkers zich in andere Zuiderzeeplaatsen, vooral in Kampen en
Vollenhove. Ook op Urk en in Volendam vestigden zich Schokkers. Wie op Urk Buter,
Van Eerde of Ruiten heet, is vrijwel zeker van Schokker afkomst. Op het oude
kerkhof naast het Kerkje aan de Zee vinden we grafstenen van op Schokland geboren
en op Urk overleden plaatsgenoten. In onze jeugd wist men nog Schokker woningen
aan te wijzen die sindsdien zijn afgebroken. Het huis van de familie Van Eerde
werd overgebracht naar Enkhuizen waar het een plaats kreeg in het Urker buurtje
van het Zuider-zeemuseum.
Nogmaals: namen
Onze plaatsgenoot wijlen Lub J. Kramer stelde in 1959 een onderzoek in naar
Schokker families op Urk. Hij kwam tot twaalf verschillende familienamen. Van
de naam Ham 7 personen, Ruiten 3 personen, Buter 5 personen, Visser 2 personen,
De Groot 4, Van Eerde 6, Bruins 1, Wakker 1, Gerssen 3, Tromp 1, Molenaar 1
en tenslotte Gillot 2. De laatsten waren allebei van het vrouwelijk geslacht.
Het betreft hier personen die zich rond 1859 op het eiland Urk vestigden in
totaal 36.
De familienamen Gillot, Ham, Bruins en Tromp komen heden niet meer op Urk voor.
"Andere genoemde families", schrijft Kramer, "zijn echter, om met de Heilige
Schrift te spreken, uitgebroken in menigte…"
Rest ons nog de vraag: Wie waren Kobes Pietersz en Cornelis Geertsz, de twee
kerkmeesters die op de kaft van het oude kanselboek vermeld staan? Wellicht
kunnen de Urker genealogen deze vraag beantwoorden.
Met dank aan de heer B. Klappe te Eindhoven en ds. R. de Koning Gans te Urk.
Albert van Urk, Urk.