Artikel uit Provinciale Zeeuwse Courant van 22-11-2002:

Onzichtbare steden: Fotosynthese

Door Rudy Kousbroek

Steden bewoond door slaapwandelaars, steden waar alles tijdelijk is, steden bevolkt door mensen die zich niets kunnen herinneren, steden waar iedereen lijkt op een oude bekende; steden waar iedereen altijd dorst heeft, of verdwaald is, of zucht van begeerte, steden als Zenobia, Fedora, Chloe, Valdrada, Ersilia, Leandra - zulke steden bestaan in Le città invisibili van Italo Calvino (1972). Maar er bestonden ook steden waar de mensen leefden in permanente angst, dag en nacht, zoals Middelbuurt, of Zuidert, of Oud Emmeloord. Wat ik las over deze dorpjes op het eiland Schokland, waar de mensen leefden in voortdurende vrees te worden weggespoeld, wedijvert met alle scenario`s in de literatuur.

Schokland 1920

Als het stormde was het steeds verder afkalvende langwerpige eiland als een schip in nood. De Zuiderzee was tot in de 20ste eeuw nog een echte zee, met eb en vloed en zware stormen die niet alleen mensen (dieren, kinderen) die buiten waren kon meesleuren, maar ook de stallen, schuren en huizen waarin zij hun toevlucht namen. De begane grond bevond zich op maar twee of drie voet boven zeeniveau: bij een springvloed overstroomde het hele eiland, gebouwen werden ondermijnd en verzakten, de oevers kwamen steeds dichter bij elkaar. De kerk van Middelbuurt werd in 1825 onherstelbaar beschadigd door een stormvloed. De kerk die er voor in de plaats kwam werd in 1834 gebouwd door Rijkswaterstaat; maar de toestand werd onhoudbaar en 25 jaar later, in 1859, werd op last van Koning Willem III het hele eiland ontruimd. Op dat tijdstip woonden er nog een kleine 700 mensen, die bij hun vertrek hun huizen demonteerden en meenamen. Wat overbleef werd prijsgegeven aan de elementen.
De bijgaande foto is van 1920, toen alleen de kerk op Middelbuurt nog beschermd werd. Een kerk midden in de zee. De afsluitdijk is van 1932, de dichtstbijzijnde kust was kilometers ver weg; het water ziet er vredig uit, maar als het stormde sloegen de golven over de hele terp heen. De omringende palissade, herinnerend aan een versterkte nederzetting op vijandelijk gebied, geeft een idee van het geweld waar zij tegen bestand moest zijn; die aanblik is nog dramatischer wanneer je het eiland nu midden in het drooggelegde land ziet liggen en die palissade nog twee keer zo hoog is - een oudtestamentische vesting, voor wie daarmee opgegroeid is onweerstaanbaar herinnerend aan Job 38 vers 8: 'Wie heeft de zee met deuren toegesloten, toen zij uitbrak?... En zeide: Tot hier toe zult gij komen en niet verder! en hier zal hij zich stellen tegen den hoogmoed uwer golven.'
Er is vermoedelijk geen plek op aarde die zo sterk het Oude Testament oproept als die kerk op Middelbuurt; de totale verlatenheid, maar tegelijk een soort bolwerk tegen de woede van de buitenwereld; de rillingen liepen mij over de rug toen ik hoorde dat iemand daar eens van de kansel het hele boek Job had voorgelezen. Kijkend naar die foto zie ik de sidderende gemeente daarnaar luisteren, onder het bulderen van de wind en het donderen van de golven op de zeewering. Helaas, de werkelijke toedracht was minder pur et dur - het was de acteur Henk van Ulsen die niet het boek Job zelf, maar een daarop gebaseerd verhaal van eigen maaksel heeft voorgedragen, 'Job op Schokland', verrijkt met gegevens ontleend aan de jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog. Een indrukwekkende prestatie, die mij ontgaan is doordat ik in Frankrijk woonde.
Het boek Job is het wonderlijkste boek van de Bijbel; wat er in aan de orde komt is de helft van een vraagstuk dat mij als kind al bezighield, namelijk waarom goede mensen door rampen worden bezocht, terwijl je dagelijks ziet hoe slechte mensen niet alleen onbestraft blijven maar zelfs rijkelijk worden beloond. Zo wordt Job op de proef gesteld, iets waarvoor talloze onschuldige mensen en dieren zonder genade worden opgeofferd. Om de onbegrijpelijkheid van Zijn bedoelingen te verklaren komt God zelf aan het woord, maar alles wat Hij doet is een opsomming geven van wat Hij allemaal kan, waaronder de zee bedwingen; fascinerend, maar als verklaring schiet het tekort.
Geen plek ter wereld... schreef ik, maar dat moet ik herroepen: ik heb een keer een dienst bijgewoond in de 17de-eeuwse kerk op het eiland Banda, de kerk die nu verwoest is; de dominee, die nu vermoord is, preekte over stand houden in de aanstormende branding. Een verbijsterend mooi zingende gemeente hief daarna Psalm 44 aan, vers 12: 'Gij geeft ons over als schapen ter spijze, en Gij verstrooit ons onder de heidenen.'