Artikel uit de Noordoostpolder van 05-03-2003:

Schokland, eiland op 't droge

Schokland met de voormalige haven emmeloord met het huis 'de misthoorn'. (Foto: GPD)

Door Nico Hoffer

Ooit liep hier, zeker 100.000 jaar geleden, de mammoet en de wolharige neushoorn. Ooit woonden hier, binnen de grenzeloze armoede van hun kommervol bestaan - van pakweg de middeleeuwen tot het midden van de 19e eeuw - de eilandbewoners, de trotse, nauw met hún (ei)land verbonden 'Schokkers.' Nu is Schokland een eiland op het droge, een prachtig, afwisselend gebied binnen de uitgestrektheid van de Noordoostpolder.
Op Schokland kun je met 'gemak' een dag doorbrengen: wandelend vanaf de Gesteentetuin, het Schokkerbos, naar de noordpunt, langs de drooggelegde haven met zijn uitzonderlijke, in het gras en níet in het water, staande reuzenpalen, naar het knusse museum op de Middelbuurt, om te eindigen bij de vuurplaat en de verstilde kerkruïne op 't Zuidert.
Riet Rijs (48), projectleider Schokland, en Monique Staal (29), hoofd communicatie van Het Flevolandschap, vertellen met graagte en met kennis van zaken over 'hun' Schokland. ,,Schokland wordt door veel mensen, heel veel mensen, op handen gedragen. Dit is een uniek gebied waaruit blijkt dat ook een jonge provincie als Flevoland een eeuwenlange historie heeft''. Vorig jaar startte de restauratie van de eeuwenoude kerkruïne op Schokland. Maar dat is nog lang niet alles.

Erfgoed
Er gebeurt veel op en rondom Schokland, niet alleen de afgelopen jaren, maar zeker en vooral ook de komende maanden. In 1995 kreeg het voormalig eiland in de Zuiderzee als eerste en tot nu toe enige 'monument' in ons land de status van Werelderfgoed. De Unesco drukte daarmee de belangrijke cultuurhistorische en archeologische waarden uit die Schokland bezat en bezit. De status van Werelderfgoed bleek in de afgelopen zeven jaar het 'bindmiddel' om allerlei noodzakelijke projecten op en rondom Schokland op elkaar aan te sluiten en definitief van de grond te krijgen. Gemeente, provincie en rijk, waterschap, land- en tuinbouworganisaties, stichtingen en verenigingen, particulieren, professionals, 'hobbyisten' en zelfs de Nationale Postcode Loterij werken samen om dit 'symbool van de vaderlandse geschiedenis' te behouden voor ons nageslacht. Monique Staal en Riet Rijs van het Flevo-landschap: ,,Het is een heerlijke ervaring om te zien dat er nu zo veel en zo snel van alles gebeurt''.

Toeristen
In rap tempo vergroot Het Flevolandschap zijn 'bezittingen.' Meer dan 400 hectare grond is nu in beheer bij het landschap. In de komende maanden staan drie grote projecten op stapel die, grofweg, in het voorjaar gereed zullen zijn zodat de nieuwe toeristenstroom een nóg betere indruk van Schokland kan krijgen. Wat staat er zoal te gebeuren?
Grote delen van de omgeving van het voormalig eiland worden 'vernat'. Het grondwaterpeil wordt omhoog gebracht tot zo'n tien centimeter onder het maaiveld. Op die manier blijven de - vele onbekende - (pre)historische resten in de bodem, beter bewaard.
Het eiland zal beter en fijnmaziger worden ontsloten; er komen meer en betere fiets- en wandelpaden. Nieuwe informatiepanelen bieden de voorbijganger extra gegevens over verleden, heden en toekomst van Schokland.
Drie historische monumenten worden gerestaureerd: een eeuwenoude, vrijwel verdwenen, waterput; de vuurplaat (het fundament van de vroegere vuurtoren) en tenslotte: de kerkruïne.

Bewijs
Over die kerkruïne, de vroegere Enser kerk is (veel) meer te vertellen. De ruïne ligt op het zuidelijk deel van Schokland. Ze is het oudste, zichtbare, bewijs van bewoning op Schokland. De kerk werd, tussen 1400 en 1700, gebouwd in drie perioden. In 1717 werd de kerk verlaten, maar de grond in en om de kerk bleef in gebruik als begraafplaats totdat Schokland in 1859 - op bevel van Koning Willem III - werd ontruimd. De kerk is in de afgelopen 150 jaar 'verworden' tot een ruïne, maar zelfs die fundamenten dreigen nu uiteen te vallen. Grote betonplaten die tientallen jaren geleden - met de beste bedoelingen overigens - als een soort 'afdekplaat' over de contouren van de kerk zijn gelegd, hebben het verval alleen maar bespoedigd. De betonplaten worden nu voorzichtig weggehaald; de funderingen worden in oude stijl gerestaureerd. Monique en Riet tenslotte: ,,Zo blijft ook dit deel van Schokland behouden voor de ondergang''.

Beenderen
In en rondom de kerk lagen veel stoffelijke resten van oud-Schokkers begraven. Hun beenderen zijn in de jaren veertig opgegraven en nadien wetenschappelijk onderzocht. De beenderen - nu nog ondergebracht bij het AMC in Amsterdam - worden straks 'waardig' herbegraven in een niet-toegankelijke tombe, binnen de 'muren' van de kerk. Het wordt gezien als het respectvolle sluitstuk van de restauratie.

Ontstaan en ontruiming
De voormalige eilanden Schokland en Urk (ook Wieringen en Texel) 'ontstonden' in de voorlaatste IJstijd, zeker zo'n 100.000 jaar geleden. Stenen, leem en zand werden meegevoerd uit Scandinavië. De eerste bewoners (Swifterbandcultuur) vestigden zich rond 4500 jaar voor Christus.
De mensen trokken destijds door een uitgestrekt moerasachtig gebied. Pas rond 1100 na Christus vestigden de bewoners zich min of meer op een vaste plek: de woonterpen. Ze begonnen het veen te ontginnen. In de Middeleeuwen steeg de zeespiegel; het veen werd weggeslagen en zo ' groeide' de Zuiderzee. Keileembulten staken boven het water uit: Urk en Schokland ontstonden, aanvankelijk aan elkaar, later los.
Schokland kende ooit een afmeting van zo'n zes bij zes kilometer maar de zee eiste zijn tol en knaagde steeds meer van het eiland af. De bewoners trokken zich terug op drie kunstmatig opgeworpen terpen: Emmeloord, Ens en ' t Zuidert. Maximaal woonden er enkele honderden mensen per terp. Maar de Zuiderzee bleef ' aanvallen': het werd steeds lastiger en op den duur onmogelijk de zeewering rond het eiland in stand te houden. Keer op keer overstroomden grote delen van Schokland. Na herhaalde stormrampen gaf Koning Willem III in 1859 het bevel het eiland te ontruimen. De 'Schokker cultuur' had zo'n 500 jaar geduurd. Alleen de vuurtorenwachter bleef achter.
In 1942 werd de Noordoostpolder drooggelegd. Sindsdien is het vroeger eiland 'ingepolderd', een wonderlijk gezicht voor ieder die een rondwandeling langs de voormalige kusten maakt. Op Schokland staan nu nog vier boerderijen; voor de rest is het land 'onbewoond.' Maar de geschiedenis is rijk.

Meer informatie:
Ligging
Schokland ligt in de Noordoostpolder, tussen de dorpen Nagele en Ens. Komend vanaf de N50 (Kampen-Emmeloord) volgt u ter hoogte van Ens de borden richting Nagele (Schokkerringweg). Vanaf de A6 neemt u de afslag Nagele; vanaf Nagele, richting Ens (Schokkerringweg). Volg dan de borden 'Museum Schokland'. Vanaf dat museum is een rondwandeling of fietstocht mogelijk langs (alle) andere bezienswaardigheden van het voormalig eiland.
Meer informatie: www.schokland.nl en www.flevolandschap.nl