Artikel uit de Telegraaf van 10-01-2004:

Schokland vecht tegen de droogte!

Na eeuwenlang te zijn bedreigd door het water zakt voormalig Zuiderzee-eiland nu weg in de bodem

Het is een monument dat nooit verloren mag gaan. Daarom voert Schokland, het vroegere Zuiderzee-eiland, opnieuw een verbeten gevecht om te overleven. Het eiland is ernstig verzakt. Schokland werd in 1859 op last van koning Willem III na hevige overstromingen ontruimd en in 1942 ingelijfd bij de Noordoostpolder. De strijd gaat nu niet om de veiligheid van de slechts acht inwoners, maar zuiver om het behoud van een uniek cultuurhistorisch monument, dat door de Unesco in 1995 op de Werelderfgoedlijst werd geplaatst in de rij van toppers als de toren van Pisa, de Chinese muur en de piramides van Egypte.

Reddingsoperatie uniek cultuurhistorisch monument kostbare zaak

door Henny Korver.

SCHOKLAND, zaterdag. „Als ik door de Noordoostpolder rijd en bij Ens de eerste terp op Schokland zie, krijg ik steeds weer een emotioneel gevoel. Dan denk ik: „Daar woonden ooit mijn voorouders en wat zullen ze daar gestreden hebben om het hoofd boven water te houden. Er was niet alleen bittere armoe, maar vooral angst om bij elke nieuwe storm weggespoeld te worden door de opzwepende golven uit de Zuiderzee. Het is bijna onmogelijk je daar nu nog een voorstelling van te maken”, vertelt Jan Diender (66), een van de nazaten van de oorspronkelijke bewoners van het voormalige Zuiderzee-eiland Schokland.
Diender, een ex-politie-inspecteur en nu woonachtig in Nijmegen, is voorzitter van de Schokkervereniging, een belangenvereniging van een kleine duizend nazaten, die een hechte band met elkaar en het eiland van hun voorouders onderhouden. Dat heeft alles te maken met de uitzonderlijke geschiedenis van Schokland, waar de arme vissersbevolking in de negentiende eeuw een haast onmenselijke strijd leverde om te overleven. Bij elke zware storm overspoelde de Zuiderzee grote delen van het eiland, er brak een choleraepidemie uit en er heerste hongersnood. De situatie werd zo nijpend, dat koning Willem III in 1859 ingreep en bevel gaf het eiland te ontruimen. Een voor Nederland ongekende en dieptragische exodus. De zevenhonderd inwoners kregen een vergoeding van de staat om op andere plaatsen aan de Zuiderzee als Kampen, Vollenhove, Urk en Volendam een nieuwe toekomst op te bouwen.
Zo werd Schokland een totaal verlaten en bijna vergeten eiland, totdat het in 1942 bij de Zuiderzeewerken geheel door de Noordoostpolder werd ingelijfd.
„Het grondgebied van onze voorouders heeft voor ons nog steeds een bijzondere aantrekkingskracht”, zegt Jan Diender, wiens overgrootvader in 1859 het eiland voorgoed moest verlaten. „Hij was visser en vestigde zich met de grootste groep geëvacueerde Schokkers in Kampen. Daar groeiden ook mijn grootvader en vader als vissers op. Zelf werd ik geboren in het Limburgse Thorn. Maar de hang naar Schokland zit nog steeds in mijn genen.”

Heilige grond
Afgelopen zaterdag keerden Diender en nog tientallen andere nazaten met hun partners weer terug naar de ´heilige grond´ voor de traditionele nieuwjaarsreceptie van de Schokkervereniging. Het blijft voor hem en zijn geestverwanten, die inmiddels over heel Nederland en zelfs daarbuiten zijn verspreid, telkens weer een wonderbaarlijke ervaring over geasfalteerde wegen naar het eiland te rijden. Daar waar hun voorouders zo´n 150 jaar geleden de ongelijke strijd tegen het water hopeloos verloren, heeft de weerbarstige zee geheel rondom plaatsgemaakt voor de weidse akkers van de Noordoostpolder.
Het oude eiland kreeg door deze metamorfose zo´n bijzonder karakter, dat het in 1995 als eerste Nederlandse monument door de Unesco, de VN-organisatie voor onderwijs en cultuur, op de Werelderfgoedlijst werd geplaatst. Een prestigieuze onderscheiding, die het deelt met historische meesterwerken als de Chinese muur, de piramides van Gizeh en het Louvre in Parijs en later ook met onder meer de vestingwerken rond Amsterdam, het watergemaal bij Lemmer en de molens van Kinderdijk.
„Deze nominatie levert weliswaar geen cent op, maar het is een belangwekkende internationale erkenning, die ons de plicht geeft Schokland als uiterst waardevol cultuurhistorisch gebied voor de toekomst veilig te stellen. Schokland is net als al die andere wereldberoemde monumenten nu van ons allemaal”, zegt Gerben Ekelmans, die namens de provincie Flevoland de activiteiten coördineert om het voormalige Zuiderzee-eiland in stand te houden. Maar hij is de eerste om te erkennen dat de provincie en andere samenwerkende organisaties voor een buitengewoon zware opgave staan. Want waar Schokland eerst moest knokken tegen het water, moet het nu juist vechten tegen de droogte. Het oude eiland is sinds de totstandkoming van de Noordoostpolder maar liefst twee meter gezakt, doordat het veen in de ondergrond ernstig is verdroogd. Een extreme en alarmerende ontwikkeling.
„We hebben nu drastische maatregelen genomen de natte situatie rond het eiland te herstellen en het bodemwater te verhogen. Op die manier hopen we de archeologische waarden te beschermen en vooral de bodemdaling af te remmen. Er is al voor vijf miljoen euro geïnvesteerd in dit project. Als we niets zouden doen, is Schokland over nog eens zestig jaar helemaal weggezakt en uit het zicht verdwenen. Dat zou eeuwig zonde zijn. Maar met deze nieuwe vorm van waterbeheer hebben we nog nauwelijks ervaring. We zijn nu sinds een halfjaar heel nauwkeurig aan het meten of onze ingrepen effect hebben.”

Vredig
Uiterlijk ligt Schokland – zo´n vierenhalve kilometer lang en vierhonderd meter breed – er vredig bij. Als een vis op het droge en nog steeds aanzienlijk hoger dan het omringende land van de Noordoostpolder. Het enige bouwwerk dat na de trieste ontmanteling in 1859 overeind is gebleven, is het fraai gerestaureerde protestantse kerkje in Middelbuurt, dat dateert uit 1834. Tegen dit decor staat ook het museum met restaurant, dat in de jaren tachtig in nostalgische Zuiderzee-stijl werd opgetrokken en waar de geschiedenis stormachtig tot leven komt. En op de noordpunt zijn nog de restanten van de oude haven te zien. Er wonen nog maar acht mensen op de oude grond van het eiland, verdeeld over vier boerderijen die er na de inpoldering verrezen. Tot hen behoren Nico Kamp (59), ook wel de ´baron van Schokland´ genoemd, en zijn vrouw Dinie. Zijn vader kwam in 1956 uit het Brabantse Waspik naar Schokland om daar als een van de eerste boeren een betere toekomst te beginnen. „Later heb ik het bedrijf van hem overgenomen, maar tien jaar geleden kon ik al rentenieren. De Stichting Flevolandschap kocht de landbouwgrond op. Het eiland moest natuurgebied worden. Het was voor mij een prima regeling, maar ik vrees dat de instanties al te laat zijn om de problematische bodemgesteldheid nog terug te brengen in de staat van weleer. Een van de terpen verderop is al zover verzakt, dat ik nu de auto´s op de weg tussen Kampen en Emmeloord kan zien rijden. Dat was jaren geleden nog onmogelijk”, zegt Kamp, een tophandboogschutter die overigens nog tot volle tevredenheid op Schokland woont.

Het protestantse kerkje is het enige gebouw, dat op Schokland overeind bleef, nadat het eiland na rampzalige wateroverlast in 1859 op bevel van koning Willem III was ontruimd.
Foto: Wim Hofland.

Mannen en vrouwen in de klassieke Schokker klederdracht brachten vorig jaar mei de stoffelijke resten van 148 voorouders terug naar Schokland voor een indrukwekkende herbegrafenis.
Foto: Bob Friedländer.

Ook Jan Diender maakt zich zorgen over de bodemdaling van het land van zijn voorouders. „Alles draait erom hoe het oude kerkje uit 1843 zich de komende jaren houdt. Dat is de belangrijkste graadmeter. Als in het gebouw door verdere verzakking scheuren ontstaan die steeds gerepareerd moeten worden, is het de vraag of het op den duur financieel allemaal nog wel haalbaar is”, meent hij.
Het was kroonprins Willem-Alexander die in november vorig jaar naar Schokland kwam om daar een waterpomp in werking te stellen om de ernstige verdroging van de ondergrond te bestrijden. „Dat was toch wel heel speciaal”, weet coördinator Gerben Ekelmans. „Zijn betovergrootvader, koning Willem III, redde bij na 150 jaar geleden de bevolking van het eiland en nu was de kroonprins hier om opnieuw een reddingsoperatie voor datzelfde Schokland te ondersteunen.”
Een andere gebeurtenis, die Schokland vorig jaar in het nieuws bracht, was de herbegrafenis van de stoffelijke resten van 148 Schokker voorouders, die al een rustplaats op het eiland hadden toen de Zuiderzee er nog rondspookte. Hun botten kwamen bij de drooglegging naar de oppervlakte en de Amsterdamse wetenschapper dr. Arie de Froe – later hoogleraar antropobiologie en menselijke erfelijkheidsleer – toog er in 1940 met een groep studenten heen om de skeletten op te graven. De Froe vermoedde dat op het geisoleerde Schokland het oertype van de Nederlander had gewoond en wilde er aan de hand van de afmetingen van de botten wetenschappelijk onderzoek naar doen. Maar dat kwam er om allerlei redenen nooit van en de beenderen lagen sindsdien roemloos opgeslagen in een depot van de Universiteit van Amsterdam. Totdat de Schokkervereniging namens alle nazaten de stoffelijke resten van hun voorouders opeiste.

Skeletten
In december 2002 werden vrijwel alle skeletten tijdens een sobere bijeenkomst bij de zuidpunt van het eiland weer teruggeplaatst in de gewijde grond. Op woensdag 7 mei vorig jaar werd aan alle 148 naamloze doden opnieuw eer bewezen tijdens de herbegrafenis van de laatste resten. Het werd een indrukwekkende plechtigheid, waarbij de lange stoet werd voorgegaan door vijftig Schokker mannen en vrouwen in de traditionele klederdracht. ´Er werden bloemen gelegd... soms door nazaten van heel ver... Het waren prachtige momenten van een dierbare dag op het eiland Schokland... Een dag waarbij de zon over de prachtige polders straalde zoals zij dat langgeleden ook deed over de glinsterende Zuiderzee...´, memoreerde Janny Rieff-Grootjen uit Lelystad in ´Het Schokker Erf´, het orgaan van de nazaten.
En voorzitter Jan Diender zei bewogen: „Eindelijk hebben ze weer rust op de plaats waar ze thuishoren.”